1. GÖKTÜRK DEVLETİ 15
I. GÖKTÜRK DEVLETİ
içinde

1. GÖKTÜRK DEVLETİ

1. GÖKTÜRK DEVLETİ

1. GÖKTÜRK DEVLETİ 16
I. GÖKTÜRK DEVLETİ

Göktürk Devleti, tarihte TÜRK adıyla kurulan ilk devlettir. Büyük Hun Devleti’nden sonra Orta Asya’da kurulmuştur. Devlet Ve millet olma bilinci Göktörüklerde en yüksek noktaya ulaşmıştır.

Bu devlet, Orta Asya’da en geniş topraklara sahip olan Türk Devleti olarak da tarihe adını yazdırmıştır.

Göktürklerin Tarih Sahenesine Çıkışı

1. GÖKTÜRK DEVLETİ 17
Bumin Kağan

Göktürk Devleti 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Yüz ölçümü 6 milyon kilometrekareyi geçen Göktürk Kağanlığı’nın batı kanadını; o zamanki Türk töresi gereği Bumin’in kardeşi İstemi Yabgu yönetmekteydi.

Hunların soyundan gelen “Aşina” isimli bir boya mensupturlar ve çekilmiş oldukları yer olan Altay Dağları’nın güneyinden yayılarak bir devlet kurmuşlardır.

552 yılında kurulduğunda Göktürk Kağanlığı’nın doğusunda Çin; batısında ise Sasani (İran) Devleti vardı. Çin, Sasani, hatta Bizans ile başarılı ilişkilerde bulunan Göktürklerin diplomasi yeteneğini hükümdarlarının hamlelerinde görmek gayet mümkündür.

Bumin Kağan’dan sonra yerine oğlu Issık Kağan geçmiş; fakat onun da 1 yıl sonra ölümü üzerine Mukan Kağan tahta oturmuştur.

Mukan Kağan Dönemi ( 553-572)

Göktürk Devletinin en ihtişamlı dönemidir. Mukan Kağan’ın ölümünden sonra başa geçen Ta-po ile, batı devletinde başa geçen İStemi Yabgu’nun oğlu Tardu’nun arasının açılması, Ta-po’nun budizmi kabul etmesi ve Çin hayranlığı beslemesi gibi sebepler yüzünden arada meydana gelen soğukluk; Işbara Kapan döneminde kendini gösterdi ve 582 yılında Göktürk Devleti Doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

İstemi Yabgu ve batı siyaseti (552 – 576)

Göktürk Devleti’nin batı kanadını Bumin Kağan döneminden beri yöneten İstemi Yabgu, kısa zamanda Altayların batısından Tanrı dağlarına kadar olan bölgeyi egemenliği altına aldı. Göktürklerin batıdaki sınırları Akhun ve Sasani topraklarına dayandı. İstemi Yabgu, İpek Yolu’nun kontrolünü ele geçirmek için harekete geçti.

Çünkü bölgedeki ipek ticareti Akhunların elindeydi. İstemi Yabgu, Akhunlara karşı Sasanilerin desteğini alabilmek için kızını Sasani hükümdarı ile evlendirdi. Bu iki devletin ortak bir askeri harekatı sonucunda Akhun Devleti 557 yılında yıkıldı. Akhun toprakları Göktürklerle Sasaniler arasında paylaşıldı. Böylece İpek Yolu üzerindeki Akhun engeli ortadan kalkmış oldu.

Sasaniler, Göktürklerin gittikçe güçlenmesinden çekindikleri için İpek Yolu ticaretini engellemeye başladılar. İpek Yolu ticaretinin engellenmesi Göktürkleri olduğu kadar Bizans’ı da olumsuz yönde etkiledi. Sasanilerle anlaşma imkanı kalmayan İstemi Yabgu, İstanbul’a bir elçilik heyeti gönderdi (568). Bu heyet tarihte Orta Asya’dan Bizans’a giden ilk Türk elçilik heyetidir.

Buna karşılık, Bizans’tan   da Göktürk Devleti’ne bir elçilik heyeti gönderilerek bir ittifak heyeti oluşturuldu. Bu ittifak sonucunda iki devlet Sasanilerle mücadeleye girişti. Mücadele sonucunda İpek Yolu ticareti üzerindeki Sasani engeli ortadan kaldırıldı. Gerçekleştirdiği seferlerle Orta Asya’nın batı bölgelerinin Türkleşmesini sağlayan İstemi Yabgu 576 yılında öldü.

Göktürk Devleti’nin zayıflaması ve ikiye ayrılması

Mukan Kağan’ın 572 yılında ölümü üzerine, yerine kardeşi Ta-po başa geçti. Bu dönemde Çin hanedanlarıyla ticari ilişkiler geliştirildi. Çin ile ticaretin artması, lüks tüketim mallarının Türkler arasında kullanımı yaygınlaştırdı. Çin yaşantısına ve mallarına olan ilgi arttı. Ta-po’nun Budizm’i kabul edip tapınak yaptırması ve Çin’e olan hayranlığı, halkın tepkisini çekti. Bu sırada Batı bölgesini yöneten İstemi Yabgu’nun 576 yılında ölümü üzerine batıdaki Göktürklerin başına oğlu Tardu geçti. Tardu, çok ihtiraslı biriydi. Göktürk Devleti’nin başına hakan olmak isteyince doğudaki büyük kağan Ta-po ile arası açıldı. Ta-po Kağan 581’de ölünce yerine İşbara Kağan geçti.

Çin, Göktürklerin mevcut anlaşmazlığından yararlanmak için Tardu’ya çeşitli hediyelerle beraber tuğ gönderdi. Çin bu davranışlarıyla onu kağan olarak tanıdığını gösteriyordu. Tardu, İşbara’nın kağanlığını tanımayınca çıkan çatışmalar devleti zayıflatmakla kalmayıp aynı zamanda ikiye ayrılmasına da yol açtı (582).

Doğu Göktürk Devleti

Doğu Göktürk Devleti’nin başında bulunan İşbara Kağan, Çin ile yaptığı mücadelede başarılı olamadı. Çin, Doğu Göktürklere bağlı kavimleri devlete karşı ayaklanmaya teşvik etti. Bu sırada ülkede kıtlık ve salgınlar da ortaya çıktı. İşbara Kağan, Çin’in kışkırtmaları ve diğer olumsuz gelişmelerden dolayı Çin hakimiyetini tanımak zorunda kaldı. Türkleri Çinlileştirme politikasına engel olamayan İşbara Kağan 587 yılında öldü.

600 – 609 yılları arasında Doğu Göktürk hakanı olan Kimin Kağan, Çince konuşmayı ve Çinliler gibi yaşamayı benimsedi. Kimin Kağan’dan sonra başa geçen Şi-pi Kağan  zamanında devlet yeniden güçlenmiş, ülkede düzen sağlanmıştı. Bu dönemde Çin’e seferler düzenlenerek Çin yıllık vergiye bağlandı. Fakat bu başarılar uzun süreli olmadı. Şi-pi’den sonra başa geçen kardeşi Çu-lo Kağan zamanında Çinliler üstünlüğü ele geçirdiler.

Doğu Göktürk Devleti, son hakanı olan Kie-li (Hieli) Kağan zamanında (621 – 630) yıkıldı. Doğu Göktürk halkı Çin egemenliğine girdi. Böylece Göktürkler için elli yıl sürecek olan sıkıntılı ve acılı esaret dönemi başladı.

Batı Göktürk Devleti

Göktürklerin batı kesimini yöneten Tardu’nun amacı, Doğu Göktürk Devleti’ni de egemenliği altına almaktı. Sasani – Bizans çatışmasından yararlanarak ülkenin sınırlarını batıda Kırım’a kadar genişletti.

Tardu, 600 yılında Çin üzerine sefere çıktı. Ancak, Çinlilerin su kuyularını zehirlemeleri nedeniyle ordusunun büyük bir kısmı zehirlendi. Bu yüzden geriye dönmek zorunda kaldı. Bu başarısızlığı ülke içinde çeşitli ayaklanmalara neden oldu. Tardu, 603 yılında da öldü. Tardu’nun ölümünden sonra başa geçen kağanlar, Çin baskılarına karşı koyamadılar ve iç karışıklıkları önleyemediler. Zayıf düşen Batı Göktürk Devleti, Çin’e bağlanarak bağımsızlığını kaybetti (630).

1. GÖKTÜRK DEVLETİ

Yazar Erdem TAYYIPOĞLU

Dünyadaki en büyük güç bilgidir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir